Xaridor qarzini jo'natma hujjatlari bilan tekshirish

Xaridor telefonda aytadi: «Bizning hisobimiz bo'yicha 18 mln so'm qarzmiz, sizlarniki nega 25 mln?». Munozara shu yerdan boshlanadi va odatda ikki yo'ldan biriga ketadi: har ikki tomon o'z raqamida turib oladi yoki aktni «yaxshi munosabat uchun» o'rtacha summada imzolaydi. Ikkalasi ham xato. Debitor qarzni aktdagi yakuniy raqamdan emas, uni tashkil etgan hujjatlardan qayta yig'ish kerak. Bu ish bir necha soat oladi, lekin bahsni hujjat tiliga o'tkazadi.

Qarz nimadan yig'iladi

Xaridor qarzi to'rt guruh hujjatdan hosil bo'ladi:

• jo'natmalar: nakladnoylar, yuk xatlari;
• qaytarishlar: qaytarish nakladnoylari va kreditlar;
• to'lovlar: bank o'tkazmalari, kassa kirimlari;
• tuzatishlar: narx, chegirma va hisobni to'g'rilovchi hujjatlar.

Qarz summasi shunday topiladi: boshlang'ich qoldiq plyus jo'natmalar minus qaytarishlar minus to'lovlar, tuzatishlar bilan birga. Shu formula bitta qatordan ham, oldingi aktdan ham tekshirilishi mumkin. Masalan, boshlang'ich qoldiq 10 mln so'm, jo'natmalar 40 mln, qaytarish 5 mln, to'lovlar 20 mln bo'lsa, qarz 25 mln so'm bo'ladi. Shu to'rt raqamning har biri hujjatlar ro'yxatiga bog'langan bo'lishi kerak, aks holda yakuniy summa faqat taxmin.

Qadamlar

1. Xaridor va davrni tanlang. Boshlang'ich qoldiq sifatida oxirgi imzolangan aktni oling. Imzolangan akt bo'lmasa, hisobni oldingi davrga qaytarib boshlang.
2. Davr ichidagi barcha jo'natmalarni chiqaring: raqam, sana, summa va tovarni kim qabul qilgani. Imzosi yoki ishonchnomasi bo'lmagan hujjatni alohida belgilang.
3. Qaytarishlarni chiqaring. Tovar omborga fizik qaytgani va hujjat borligini tekshiring.
4. To'lovlarni chiqaring va har birining qaysi shartnoma yoki hujjatga tegishli ekanini yozing.
5. Jadval tuzing: hujjat, bizdagi summa, xaridordagi summa, farq, izoh.
6. Xaridor bilan faqat mos kelmagan qatorlarni muhokama qiling. Mos kelgan qatorlarga qaytmang.

Jadval ustunlari: hujjat raqami, sana, turi (jo'natma, qaytarish, to'lov), bizdagi summa, xaridordagi summa, farq, qabul qilgan odam, izoh. Ko'p qatorlarni alohida varaqqa qo'ymang: bitta jadvalda farqlarni saralab, filtr bilan «faqat farqli» qatorlarni ko'rsatish qulay. Oxirgi qatorda jami farq turadi, u aktdagi farqqa teng bo'lishi kerak.

Jadvalni xaridorga yuborib, undan ham xuddi shunday ustunlar bilan o'z ro'yxatini so'rang. Ikkala jadval bir xil tuzilishda bo'lsa, ularni solishtirish bir soat oladi, turli shaklda bo'lsa, butun kun ketadi. Muhokamani yozma ravishda olib boring: bu keyingi sverkada ham foydali bo'ladi.

Shartli misol

Bizda xaridor qarzi 25 mln so'm, xaridorda 18 mln so'm. Farq 7 mln so'm. Jadval bo'yicha: 4 mln so'm — ikkita nakladnoy, xaridor ularni qabul qilmaganini aytadi; 2 mln so'm — qaytarish xaridorda yozilgan, bizda yo'q; 1 mln so'm — narx farqi. Birinchi guruh uchun yuk xati va haydovchining jo'natish yozuvi topiladi, ikkinchisi uchun qaytarish nakladnoyi bizda kiritiladi, uchinchisi shartnoma narxi bilan hal etiladi. Natijada «25 mln so'mga rozi bo'lamizmi yoki 18 mln so'mgami» degan savol «uchta qatorni aniqlaymiz» savoliga aylandi.

Imzosiz jo'natma bilan nima qilish

Nakladnoyda xaridor imzosi bo'lmasa, bu qator bahsli bo'lib qoladi. Qabulni tasdiqlaydigan boshqa hujjatlarni to'plang: yuk xati, ekspeditor yozuvi, qabul qilgan odamning ishonchnomasi, yozishmadagi tasdiq. Ularning huquqiy kuchi masalasida yurist bilan maslahatlashing. Hisob tomondan esa bunday qatorlarni alohida ajratib, qarzdorlik reestrida «imzosiz» deb belgilab qo'ying.

Odatiy xatolar

• Qarzni faqat aktdagi yakuniy raqam bo'yicha muhokama qilish.
• Qaytarishni ogohlantirmasdan yozib qo'yish va xaridorga ko'rsatmaslik.
• To'lovni qaysi shartnomaga tegishli ekanini yozmasdan o'tkazish.
• Imzosiz jo'natmalarni qarz sifatida o'z-o'zidan «aniq» deb hisoblash.
• Bahsni telefonda hal qilishga urinish: yozma jadvalsiz keyingi suhbatda hamma o'z raqamini aytadi.

Xulosa

Xaridor qarzini hujjatlardan qayta yig'ish bahsni raqamlar jangidan hujjatlar ro'yxatiga o'tkazadi. Jo'natma, qaytarish, to'lov va tuzatishni bir jadvalda ko'rsangiz, farq odatda bir necha qatordan iborat bo'lib chiqadi. SkladQarz xaridor qarzini jo'natma hujjatlari va omborning haqiqiy qoldig'i bilan tekshiradi: kim nima olgani, nima qaytgani va nima to'lanmagani qatorma-qator ko'rsatiladi.